02188602690 – 02188602689
تهران، خیابان جمال الدین اسد آبادی، نبش کوچه شصتم، ساختمان تابان، پلاک 432، طبقه سوم ، واحد 304
دکتر بابک ثابتی / اختلالات روانپزشکی / وسواس فکری؛ آیا کنترل افکار ما در دست خود ماست؟
مدت زمان مطالعه ۹ دقیقه

وسواس فکری؛ آیا کنترل افکار ما در دست خود ماست؟

وسواس به عنوان یکی از مشکلات روانی شناخته می شود که از ذهن انسان نشات گرفته و به صورت ذهنی یا عملی در فرد بروز کند. بسیاری از متخصصان روانپزشکی وسواس های فکری را نوعی اختلال اضطرابی معرفی می کنند که می تواند فرد را از انجام کارهای روزمره خود باز دارد. بسیاری از وسواس های فکری ممکن است در رفتار و عمل فرد نیز دیده شود. اما آیا فکر کردن بیش از حد نشان از نوعی وسواس است؟ علائم و درمان وسواس فکری چیست؟

حجم عظیمی از افکار انسان ناخودآگاه انجام می شود و تنها از بخش هایی از افکارمان که خودآگاه هستند، اطلاع داریم. همچنین، انسان می تواند میزان کمی از این افکار آگاهانه را کنترل کند. مطالعات اخیر نشان داده است که حتی بسیاری از تصمیمات انسان مبتنی بر یک حالت شهودی است. در واقع بسیاری از تصمیم گیری ها مبتنی بر اندیشه و سبک سنگین نمودن جنبه های مختلف موضوع نخواهد بود. افکار غیر ارادی یا همان وسواس فکری که در طول روز یا قبل از خواب به ذهن شما خطور می کنند بیانگر این حقیقت هستند که بسیاری از قابلیت های ذهن انسان خارج از قلمروی کنترل آگاهانه است. حتی تصمیم‌گیری‌های انسان کاملا تحت کنترل خود او نیست. در واقع آگاهی فقط شروع و پایان فرآیند را رقم می زند، اما اجرای کارها در خیلی از موارد بر عهده بخش ناخودآگاه قرار می گیرد.

وسواس فکری چیست؟

افکار وسواسی، افکاری هستند که به نظر می رسد از جای نامعلوم وارد مغز فرد شده و عملکرد روزانه‌ فرد را مختل می‌کنند. یک وسواس تکرارشونده، فکری ا‌ست که در طول روز بارها و بارها علی رغم اراده فرد و آزاردهنده بودن این افکار وارد ذهن فرد می شود. در نتیجه سبب ناراحتی و اضطراب شده و فرد برای جلوگیری از این افکار و خنثی کردن آن دست به اقداماتی می زند.

نشانه ها و علائم وسواس فکری

همان طور که اشاره شد، فرد مبتلا به وسواس های فکری در صدد مبارزه یا کنترل افکار آزاردهنده است، امامبارزه فرد با این افکار وسواسی و تکرار شونده انرژی او را تحلیل می برد. همچنین، فرد به شدت حساس شده و حس می کند کارهای روزانه به شدت از او انرژی می گیرند.

توجه داشته باشید که افکار وسواسی با نگرانی های روزمره تفاوت دارند، زیرا محتوای آن ها غالبا ثابت است. در حالی که محتوای نگرانی های روزمره حول موضوعات مختلف حرکت می کنند. وسواس فکری غالبا حول موضوعاتی است که فرد حساسیت زیادی روی آن ها دارد. برای مثال فردی که بسیار معتقد است دچار افکار کفرآمیز یا توهین به مقدسات می گردد یا فردی که از لحاظ اصول اجتماعی فردی بسیار مقید می باشد دچار افکار شنیع و آزاردهنده جنسی می شود. حتی در بعضی از موارد فردی که دچار این افکار خودآیند می شود به این نتیجه میرسد که حتما شیطان بر ذهن او مستولی شده که این افکار موهن به طور خود به خود به ذهن او وارد شده و او نمی تواند جلوی آن ها را بگیرد.

نمونه دیگر فردی است که بسیار حساس و نگران به از دست دادن عزیزان خود است و مکررا دچار این فکر می شود که آن عزیزان مثلا تصادف کرده و از بین رفته اند. وسواس فکری گاهی به صورت تصاویر ذهنی خودنمایی می کند. مثلا فرد مورد نظر ممکن است دائما دچار این تصویر ذهنی شود که مادرش مورد اصابت یک ماشین قرار گرفته و گوشه خیابان افتاده و فوت کرده است.

چندان که مشخص است محتوای این افکار به اندازه کافی آزاردهنده هستند، لیکن مطالعات نشان داده اند حساسیت این افراد به موضوع به نحوی در تکرار آن و نقش آزاردهنده شدید آن نقش دارد. تحقیقات جدید نشان از آن دارد که افراد عادی نیز گاهی دچار افکار خودآیند آگاهانه می شوند، اما به نحوی از آن عبور کرده و این افکار به صورت تکراری در نمی آیند. در افرادی که سابقه اعتیاد به مواد مخدر، مشروبات الکلی و… دارند، این افکار وسواسی گاهی به شکل افکار مصرف مواد و الکل ظاهر می شوند. با وجودی که فرد می‌داند درصورت مصرف مجدد هرچیزی را که برای آن تلاش کرده از دست می دهد اما افکار وسواسی مصرف مجدد دائما باز می گردند.

پاسخ فرد به وسواس فکری

واکنش های افراد مختلف به بروز افکار تکراری خودآیند و آزاردهنده متفاوت است. در بعضی از موارد فرد تلاش می کند کاری انجام دهد که آن فکر را خنثی کند و گاهی این کارها به ظاهر ربطی به فکر مورد نظر ندارند. برای مثال فرد متوجه می شود اگر دستان خود را بشوید، جلوی تصادف مادرش را خواهد گرفت. بنابراین، هر گاه دچار این فکر می شود برای رفع اثر آن اقدام به شستن دست هایش می کند.

گاهی این اقدامات که برای رفع فکر وسواسی به کار می روند نیز فکری هستند، مثلا فرد در پاسخ به افکار گناه آلود جنسی، فکر می کند که باید در ذهنش مثلا 100 بار قل هو الله بگوید و هر بار که دچار این افکار می شود شروع به ذکر می کند. گاهی هم دیگران را وادار به کارهایی می کند، مثلا همسرش را وادار می کند با صدای بلند قل هو الله بگوید. بالاخره گاهی هم برای پاک شدن و خلاصی از دست شیطانی که بر او مستولی شده دست به کارهایی می زند که او را پاک نماید مثل غذا نخوردن، آسیب به خود و حتی خودکشی. وسواس فکری به دلیل ذات آزاردهنده خود زمینه برای اعتیاد را به شدت بالا می برد و فرد احساس می کند با مصرف مثلا الکل تا حدودی از دست این افکار خلاصی می یابد.

راه های درمان وسواس فکری

روش های کنترل افکار و وسواس فکری

شما بارها وشما بارها و بارها تلاش می کنید که از شر افکار وسواسی خلاص شوید، اما به نظر میرسد هرچه سخت‌تر تلاش می‌کنید کمتر موفق می شوید. ماهیت و طبیعت افکار وسواسی به شکل‌های مختلفی بروز می کند، اما شدت و آزاردهنده بودن آن‌ها معمولا تغییر نمی کند. در ادامه این مبحث چندین راهکار برای خلاصی از افکار وسواسی ارائه شده است.

1- با افکار درونی خود بحث نکنید!

اولین چیزی که به فکر افراد بعد از ظهور یک فکر وسواسی می رسد، مجادله‌ی منطقی با این افکار است. اما هرچه که بیشتر سعی کنید از لحاظ منطقی با افکار و صدای درونی خود بحث کنید، اجازه می‌دهید میزان بیشتری از توجه شما را جلب کند. شما تصور می کنید با حلاجی این افکار وسواسی، صدای درونی آزاردهنده در ذهن شما از بین می‌رود، اما در واقع دارید به آن قدرت بیشتری می‌بخشید و آن را تقویت می‌کنید. به هر میزان که بیشتر وسواس فکری خود را بالا و پایین کنید و با خود بگوئید (این واقعا غیرمنطقی است زیرا…) توجه بیشتری نشان داده و شدت آن را بیشتر می کنید. پس به جای این‌کار، این افکار را تا جای ممکن از حوزه توجه خود دور کنید.

2- این نیز بگذرد!

حساسیت زیاد بر روی معانی این افکار و اینکه نشان از یک مشکل بزرگ اخلاقی دارند خود عاملی است که به تشدید این افکار می انجامد. توجه به این نکته لازم است که افکار با محتوای منفی و آزاردهنده برای هر فردی ممکن است پیش آید و بروز آنها نشان دهنده قهقرای اخلاقی فرد نیست. لذا اگر حساسیت خود را بر معنای این افکار کمتر کنید و معنای فاجعه بار برای آن قائل نشوید، بیشتر امکان دارد بتوانید از شر آن ها خلاصی یابید.

3- روی زمان حال تمرکز کنید

بیشتر افکار وسواسی به مسائلی بر میگردند که در گذشته یا آینده اتفاق افتاده یا خواهند افتاد (مثل احساس پشیمانی و خشم از اتفاقی که در گذشته رخ داده و…). خیلی کم اتفاق می‌افتد که فرد دچار وسواس فکری راجع به رخدادی در زمان حال باشد. به نظر می رسد که تمرکز روی زمان حال با ذهنی که درگیر افکار وسواسی‌ست غیرممکن است. اما هرچه که بیشتر خود را درگیر زمان حال کنید و با آن ارتباط بگیرید از شدت فکر وسواسی خود می‌کاهید. یکی از راه‌های تمرکز روی زمان حال مکالمه با افرادی است که در اطراف شما هستند، به طوری که در حین مکالمه روی گفته های آن ها تمرکز کنید نه گفته های ذهن خود.

4- روی حواس خود متمرکز شوید

یکی از راه های ماندن در زمان حال به جای تمرکز روی گذشته، تمرکز روی حواس پنجگانه است. حواس پنجگانه انسان شامل بینایی، بویایی، چشایی، لامسه و شنوایی است. این حواس تمرکز شما را از وسواس فکری دور می کنند، برای مثال تصور کنید که درگیر یک فکر وسواسی در روزهای گذشته شده­اید و کسی دست شما را می گیرد. به جای تمرکز روی افکار وسواسی روی حس لامسه خود تمرکز کنید یا بر طعم یا عطر غذایی که می خورید یا حس باد یا آفتاب بر پوستتان متمرکز شوید. غرق شدن روی حس های پنجگانه شما را از غرق شدن در افکار وسواسی نجات می‌دهد.

5- کار دیگری انجام دهید

اگر که می توانید، ذهن خود را درگیر فعالیتی دیگر کنید. بهتر است چیزی باشد که ذهن و حواس شما را درگیر کند. برای مثال رنگ کردن دیوار اتاقتان می تواند از نظر فیزیکی شما را درگیر کند، اما حل پازل کلمات میزان توجه بیشتری طلب می‌کند. کاری که انجام می دهید بهتر است برایتان جذاب باشد. آلبوم عکس غالبا یادآور روزهای خوب و به یاد ماندنی زندگی شماست. ورق زدن یک آلبوم عکس می تواند ذهن شما را از تمرکز برروی افکار وسواسی خلاصی بخشد.

6- کنترل افکار خود را مهار کنید

شما احتمالا قادر باشید فکر وسواسی خود را با یک فکر دیگر جایگزین کنید، فکر وسواسی که کمتر احساسی و تخریب گر باشد. مطمئنا اگر با افراد تعامل کنید و برای مثال برای خرید از منزل بیرون بروید، احتمالا می‌توانید موردی را پیدا کنید که کمتر از نظر احساسی شما را درگیر کند و به جای فکر وسواسی قدیمی خود جایگزین کنید.

کلام آخر

افکار وسواسی بخش طبیعی از ماهیت ذهن و مغز انسان است، هرچند که در برخی از موارد هم می‌تواند نشانه جدی بیماری ها و اختلالات روانی باشد. به هر ترتیب بر افکار خود نظارت کنید و در صورت بروز فکرهای تکرارشونده و آزاردهنده به یک روانپزشک مراجعه کنید. گاهی فشارهای عصبی، تنش ها و اضطراب ها می توانند سبب بروز افکار وسواسی شوند، لذا برای قضاوت بهتر راجع به منشا این افکار مشورت با یک متخصص روانپزشک ضرورت دارد.

منابع:

  1. psychocentral.com/blog/
  2. scientificamerican.com/article/
  3. stepstudy.org/2008/
برچسب ها:
دکتر بابک ثابتی

دکتر بابک ثابتی

متخصص اعصاب و روان (روانپزشک و درمانگر)
متخصص و مشاوره در زمینه های اختلالات روانپزشکی، ازدواج، اعتیاد، شغلی، مشکلات زناشویی و خانوادگی

آخرین دیدگاه‌ها

مقالات مرتبط
اختلال شخصیت وابسته

اختلال شخصیت وابسته

یکی از اختلالات روانی شایع که بر اساس الگوی رفتاری تکرارشونده‌ای شکل می‌گیرد، اختلال شخصیت وابسته یا اختلال DPD است....

اختلال وسواس

اختلال وسواس

وسواس یکی از اختلالات روانپزشکی و ناراحتی بسیار شایعی است. ناراحتی است بسیار چسبنده که به راحتی دست از سر فرد مبتلا بر...

پرسش و پاسخ تکمیلی

سوالات شما در اسرع وقت پاسخ داده شده و از طریق ایمیل اطلاع رسانی خواهد شد

0 دیدگاه
یک دیدگاه بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *